विषुव
सूर्य खगोलीय विषुवत् रेखा काट्ने दुई क्षण — दिन र रात बराबर।
विषुव — सूर्य विषुवत् रेखा काट्ने क्षण
Declination zeroविषुव (equinox) त्यो क्षण हो जब सूर्यको क्रान्ति ठ्याक्कै ०° हुन्छ — अर्थात् सूर्य खगोलीय विषुवत् रेखा काट्छ। वर्षमा दुई पटक हुन्छ।
वसन्त विषुव · ~२१ मार्च
सूर्य दक्षिणबाट उत्तरतिर काट्छ। सायन राशिचक्रको शून्य बिन्दु यही हो।
शरद् विषुव · ~२३ सेप्टेम्बर
सूर्य उत्तरबाट दक्षिणतिर काट्छ। सायन तुलाको आरम्भ।
नाम लैटिनबाट आएको हो: aequi (बराबर) + nox (रात) — दिन र रात बराबर हुने दिन।
दिन र रात ठ्याक्कै बराबर हुँदैनन्
A small surpriseनामले जे भने पनि, विषुवको दिन दिन र रात ठ्याक्कै १२–१२ घण्टा हुँदैनन् — दिन झन्डै ८ मिनेट लामो हुन्छ। दुई कारणले।
सूर्यको बिम्ब
सूर्योदय भनेको बिम्बको माथिल्लो किनारा देखिनु हो, केन्द्र होइन — यसैले केही मिनेट थपिन्छ।
वायुमण्डलीय अपवर्तन
वायुमण्डलले प्रकाश बङ्ग्याउँछ, त्यसैले सूर्य वास्तवमा क्षितिजमुनि हुँदै देखिन थाल्छ।
दिन र रात साँच्चै बराबर हुने दिनलाई इक्विलक्स (equilux) भनिन्छ, र यो विषुवभन्दा केही दिन अगाडि वा पछाडि पर्छ — अक्षांशअनुसार फरक।
पात्रोका लागि किन महत्त्वपूर्ण
The tropical anchorवसन्त विषुव सायन प्रणालीको आधारशिला हो। ग्रेगोरियन पात्रोको लीप वर्ष नियम यसैलाई २१ मार्चतिर स्थिर राख्न बनाइएको हो।
नेपाली पात्रो भने निरयन भएकाले विषुवलाई सन्दर्भ मान्दैन — त्यसैले नेपाली नयाँ वर्ष विषुवको दिन नभई त्यसको झन्डै २४ दिनपछि पर्छ। यही अन्तर अयनांश हो।
बाहिरी १२ राशि ताराका सापेक्ष स्थिर छन् (निरयन)। पृथ्वीको अक्ष लट्टू झैँ घुम्दा वसन्त-विषुव (Point 0) बिस्तारै राशिचक्रमा पछाडि सर्छ — प्रति ~७२ वर्षमा १°। त्यसैले आज विषुव मीन मा छ, अनि सायन ऋतु निरयन महिनासँग बिस्तारै फरक पर्दै जान्छ।
विषुव बिन्दु ताराको सापेक्ष बिस्तारै सर्दै — सायन र निरयन प्रणालीको मूल भिन्नता।
