क्षय मास — घट्ने महिना

अधिक मास थपिन्छ भन्ने सबैलाई थाहा छ। तर विपरीत पनि सम्भव छ — कुनै चान्द्र मास पात्रोबाट हराउन सक्छ। यसलाई क्षय मास भनिन्छ।

नियम अधिक मासकै ऐनामा उभिन्छ:

चान्द्र मास २९.५३ दिनको हुन्छ। सौर मास सामान्यतया ३०–३१ दिनको — त्यसैले प्रायः एक चान्द्र मासमा एउटै सङ्क्रान्ति पर्छ।

तर पुष–माघतिर पृथ्वी उपसौर (perihelion) नजिक हुन्छ। त्यसबेला सूर्य सबैभन्दा छिटो हिँड्छ र सौर मास घटेर २९ दिनसम्म झर्छ — चान्द्र मासभन्दा छोटो। तब दुई सङ्क्रान्ति एउटै चान्द्र मासभित्र अटाउन सक्छन्।

सामान्य / Normal
  ├──── चान्द्र मास (29.53 दिन/days) ────┤
        ↑ सङ्क्रान्ति / sankranti          (एक / one)

क्षय मास / Kshaya masa   (उपसौर नजिक / near perihelion)
  ├──── चान्द्र मास (29.53 दिन/days) ────┤
   ↑                                  ↑
   सङ्क्रान्ति                       सङ्क्रान्ति   (दुई / two)
   → एक सौर मासको नाम प्रयोग नै हुँदैन
     one solar month name is never used

क्षय मास अत्यन्तै दुर्लभ छ — औसतमा १४० देखि १९० वर्षमा एक पटक। अधिक मास हरेक करिब तीन वर्षमा आउने कुरासँग तुलना गर्नुहोस्।

• ·यो सधैँ कार्तिक, मार्गशीर्ष वा पौष मध्ये कुनै एक हुन्छ — उपसौर यही समयमा पर्ने भएकाले।
• ·क्षय मास पर्ने वर्षमा सधैँ दुई अधिक मास पनि हुन्छन् — एउटा अगाडि, एउटा पछाडि — जसले वर्षको सन्तुलन कायम राख्छ।
• ·पृथ्वीको उपसौर बिन्दु आफैँ बिस्तारै सर्ने हुनाले, शताब्दीयौँपछि क्षय मास फरक महिनामा पर्न थाल्नेछ।

क्षय मास पात्रोको त्रुटि होइन — यो नियमको इमानदार परिणाम हो। सूर्य र चन्द्र दुवैको वास्तविक गति पछ्याउँदा यस्ता दुर्लभ अवस्था आउनु स्वाभाविक हो।