चान्द्र र सौर पात्रो किन छुट्टिन्छन्

समस्या सरल अङ्कगणितबाट सुरु हुन्छ। सौर वर्ष र बाह्र चान्द्र मास बराबर छैनन्।

एक वर्षको ११ दिन ठूलो देखिँदैन। तर यो हरेक वर्ष थपिँदै जान्छ।

वर्ष / Year   जम्मा फरक / Accumulated gap
   1              10.87 दिन / days
   2              21.74 दिन / days
   3              32.61 दिन / days   ←  एक चान्द्र मासभन्दा बढी
                                        more than a whole lunar month

सुधार नगरे के हुन्थ्यो? दसैँ हरेक वर्ष ११ दिन सर्दै जान्थ्यो — नौ वर्षमा तीन महिना, र करिब ३३ वर्षमा पूरै वर्ष घुमेर फर्किन्थ्यो। शरद्‌को पर्व वर्षामा पर्थ्यो।

समाधान चलाखीपूर्ण छ: चान्द्र मासको लम्बाइ नबदली, बीचमा एउटा थप मास राखिन्छ। यसलाई अन्तर्वेशन (intercalation) भनिन्छ।

कुन मास थप्ने भन्ने निर्णय अनुमानले होइन, सङ्क्रान्तिको परीक्षणले हुन्छ: कुनै चान्द्र मासभित्र एउटै सङ्क्रान्ति परेन भने त्यो अधिक मास हो। यसरी चन्द्रको गणना सूर्यको स्थितिले नै नियन्त्रण गर्छ।

यही सन्तुलनले नेपाली पात्रोलाई चान्द्र–सौर बनाउँछ — पर्व चन्द्रले, ऋतु सूर्यले, र दुवै सँगै हिँड्छन्।