मेष सङ्क्रान्ति र बैशाखको आरम्भ
सौर वर्षको सन्दर्भ बिन्दु — नववर्षको खगोलीय अर्थ।
वर्षको शून्य बिन्दु
0° of Meshaमेष सङ्क्रान्ति त्यो क्षण हो जब सूर्यको निरयन देशान्तर ठ्याक्कै ०° हुन्छ — अर्थात् सूर्य मेष राशिको आरम्भमा पुग्छ। यो नेपाली नववर्ष, बैशाख १ गते हो।
बाह्र सङ्क्रान्तिमध्ये यसको विशेष स्थान छ, किनभने अरू सबै सङ्क्रान्तिले महिना मात्र सुरु गर्छन् — यसले वर्ष नै सुरु गर्छ।
क्षण र दिन — फरक कुरा
The gate ruleसङ्क्रान्ति एक क्षण हो — कुनै निश्चित घडी–मिनेटमा सूर्य सीमा नाघ्छ। तर पात्रोमा गते चाहिन्छ, क्षण होइन। त्यो क्षणलाई कुन दिनमा राख्ने भन्ने नियम चाहिन्छ।
नेपाली परम्पराले प्रयोग गर्ने नियम सरल छ: सङ्क्रान्तिको क्षण मध्यरातअघि परे त्यही दिन १ गते; मध्यरातपछि (अर्थात् भोलिपल्ट) परे भोलिपल्ट १ गते। यही कारण नयाँ वर्ष कुनै वर्ष १३ अप्रिल, कुनै वर्ष १४ मा पर्छ।
यही कारण नेपाल र भारतका पात्रोमा एउटै सङ्क्रान्ति कहिलेकाहीँ फरक दिनमा देखिन्छ — क्षण उही, तर दिनमा राख्ने नियम फरक।
नववर्ष अप्रिलमा नै किन
The ayanamsha againसायन प्रणालीमा मेषको आरम्भ वसन्त विषुव — २१ मार्चतिर। नेपाली पात्रो निरयन भएकाले त्यो बिन्दु अयनांश जति पछाडि सरेको हुन्छ।
सायन मेष ०° / tropical 0° Aries निरयन मेष ०° / sidereal 0° Mesha
~21 मार्च / Mar ~14 अप्रिल / Apr
│◄──────── अयनांश ~24° ────────►│
│ ayanamsha ~24° │
│ (~24 दिन / days) │सूर्यलाई २४° पार गर्न झन्डै २४ दिन लाग्छ — त्यही समयले नववर्षलाई अप्रिल मध्यमा सार्छ।
बाहिरी १२ राशि तारापुञ्जमा अडिएका छन् (निरयन)। पृथ्वीको अक्ष बिस्तारै घुम्दा (अयन चलन) वसन्त-विषुव बिन्दु — सायन शून्य — ताराका सापेक्ष पछाडि सर्छ। यी दुई शून्यबीचको कोण नै अयनांश हो। एउटै ग्रह त्यसैले निरयनमा मेष भए पनि सायनमा वृष मा पर्न सक्छ — त्यसैले कुण्डलीमा कुन प्रणाली रोजियो भन्ने महत्त्वपूर्ण।
अयनांश हरेक वर्ष करिब ५० विकला (arc-seconds) बढ्ने हुनाले नववर्ष पनि शताब्दीयौँमा बिस्तारै पछाडि सर्दै जान्छ — हरेक ७२ वर्षमा झन्डै एक दिन।
