मकर सङ्क्रान्ति
माघे सङ्क्रान्ति — सूर्य मकरमा प्रवेश, र यो शीत अयनान्तसँग किन मिल्दैन।
माघे सङ्क्रान्ति
Sun enters Makaraमकर सङ्क्रान्ति सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्ने क्षण हो — निरयन देशान्तर २७०°। नेपालमा यो माघे सङ्क्रान्ति हो, र माघ १ गते पर्छ।
ग्रेगोरियन पात्रोमा यो सामान्यतया १४–१५ जनवरीमा पर्छ, र वर्षभरिका सङ्क्रान्तिमध्ये सबैभन्दा व्यापक रूपमा मनाइने पर्व हो — तरुल, चाकु, तिलको लड्डु र घिउ–चाम्रे खाने चलनसहित।
यो शीत अयनान्त होइन
A common confusionमकर सङ्क्रान्तिलाई प्रायः “सबैभन्दा छोटो दिन” वा शीत अयनान्त भनेर बुझिन्छ। यो सही होइन — दुई फरक खगोलीय घटना हुन्।
| घटना | कसरी परिभाषित | मिति |
|---|---|---|
| शीत अयनान्त | सूर्यको क्रान्ति दक्षिणतम — सबैभन्दा छोटो दिन | ~21–22 Dec |
| मकर सङ्क्रान्ति | निरयन देशान्तर २७०° — राशि सीमा नाघ्नु | ~14–15 Jan |
दुईबीच झन्डै २४ दिनको अन्तर छ — ठ्याक्कै अयनांश जति। कारण उही: एउटा सायन (विषुव–अयनान्तमा आधारित) घटना हो, अर्को निरयन (ताराको सापेक्ष) घटना।
बाहिरी १२ राशि ताराका सापेक्ष स्थिर छन् (निरयन)। पृथ्वीको अक्ष लट्टू झैँ घुम्दा वसन्त-विषुव (Point 0) बिस्तारै राशिचक्रमा पछाडि सर्छ — प्रति ~७२ वर्षमा १°। त्यसैले आज विषुव मीन मा छ, अनि सायन ऋतु निरयन महिनासँग बिस्तारै फरक पर्दै जान्छ।
अनि उत्तरायणसँगको सम्बन्ध
Once they coincidedपरम्परामा मकर सङ्क्रान्तिलाई उत्तरायण को आरम्भ भनिन्छ — सूर्य उत्तरतिर फर्किने अवधि। यो भनाइ कुनै समय ठ्याक्कै सही थियो।
झन्डै १७०० वर्ष अघि अयनांश शून्य थियो — त्यसबेला सूर्य मकरमा पस्ने क्षण र शीत अयनान्त एउटै दिन पर्थे। अयन चलनले तिनलाई बिस्तारै छुट्याउँदै लग्यो, तर परम्परागत नाम त्यही रह्यो।
त्यसैले माघे सङ्क्रान्तिलाई “सूर्य उत्तर लाग्यो” भन्नु ऐतिहासिक रूपमा सही हो, तर आजको खगोलीय अवस्थाको वर्णन होइन। वास्तविक उत्तरायण २२ डिसेम्बरतिरै सुरु भइसकेको हुन्छ।
