उत्तरायण र दक्षिणायन
सूर्यको उत्तर–दक्षिण यात्राका दुई आधावार्षिक चरण, र क्रान्ति (declination) सँगको सम्बन्ध।
सूर्यको उत्तर–दक्षिण यात्रा
Two half-yearsवर्षभरि सूर्य क्षितिजमा उही ठाउँबाट उदाउँदैन। यो बिस्तारै उत्तरतिर सर्छ, फेरि दक्षिणतिर फर्किन्छ — र यही आवतजावतले वर्षलाई दुई अयन मा बाँड्छ।
उत्तरायण
सूर्य दक्षिणबाट उत्तरतिर सर्ने छ महिना — दिन लामो हुँदै जान्छ। परम्परामा शुभ अवधि मानिन्छ।
दक्षिणायन
सूर्य उत्तरबाट दक्षिणतिर सर्ने छ महिना — दिन छोटो हुँदै जान्छ। वर्षा र चतुर्मास यही अवधिमा।
पृथ्वीको झुकिएको अक्षले सूर्यलाई वर्षभरि उत्तर–दक्षिण सारेको देखाउँछ।
यो वास्तवमा क्रान्तिको कुरा हो
±23.44°“सूर्य उत्तर लाग्यो” भन्नुको खगोलीय अर्थ हो — सूर्यको क्रान्ति (declination) बढ्दै छ, अर्थात् सूर्य खगोलीय विषुवत् रेखाभन्दा उत्तरतिर सर्दै छ।
अयनान्त भनेको क्रान्ति चरम बिन्दुमा पुगेर फर्किने क्षण हो। त्यसैले अयन (उत्तरायण/दक्षिणायन) को वास्तविक सन्धि अयनान्तमै हुन्छ — डिसेम्बर र जुनमा।
परम्परागत मिति र वास्तविक मिति
24 days apartपरम्परामा उत्तरायण मकर सङ्क्रान्ति (माघ १) बाट र दक्षिणायन कर्क सङ्क्रान्ति (साउन १) बाट गनिन्छ। खगोलीय रूपमा भने यी अयनान्तमा सुरु हुन्छन्।
| अयन | परम्परागत आरम्भ | खगोलीय आरम्भ |
|---|---|---|
| उत्तरायण | मकर सङ्क्रान्ति · ~१४ जनवरी | शीत अयनान्त · ~२२ डिसेम्बर |
| दक्षिणायन | कर्क सङ्क्रान्ति · ~१६ जुलाई | ग्रीष्म अयनान्त · ~२१ जुन |
यो ~२४ दिनको फरक त्रुटि होइन — अयन चलनको सञ्चित परिणाम हो। कुनै समय दुवै एउटै दिन पर्थे; अब पर्दैनन्, र भविष्यमा झन् टाढा हुँदै जानेछन्।
